Pag-uulat sa Panitikang Pilipino 202: Rolando Tinio

I. Tungkol sa Makata

Bilang isang mahusay na makata, manunulat, tagasalin, aktor at direktor, ang mga akda at produksyong pandulaan ni Rolando Santos Tinio (Marso 5, 1937 – Hulyo 7, 1997) ay nag-ambag nang malaki sa pagpapayaman ng kultura at sining ng mga Pilipino. Dahil dito, siya ay pinarangalan bilang Pambansang Alagad ng Sining noong 1997.

Supling nina Domonador Tinio at Marciana Santos, si Rolando Tinio ay isinilang sa Gagalangin, Tundó, nagtapos ng mababang paaralan sa Mababang Paaralan ng Lakandula sa Tundó noong 1948, at mataas na paaralan sa Mataas na Paaralang Letran noong 1951. Sa taong 1955, nakamit niya ang Batsilyer ng Pilosopiya sa Pamantasan ng Santo Tomas nang may dangal bilang magna cum laude sa edad na 18.  Pagkaraan ay nagkamit ng titulong Pantas ng Pinong Sining sa Malikhaing Pagsulat sa Pamantasang Estado ng Iowa noong 1958. Nakakuha rin siya ng iskolarsyip mula sa Sangguniang Britaniya kung kaya nakatapos rin ng maikling kurso sa sining pandulaan sa Pamantasan ng Bristol noong 1968.

Mula 1958-1975, nagturo siya ng Inggles, Filipino, at kursong sining pandulaan sa Pamantasang Ateneo de Manila at pinamunuan ang Kagawaran ng Inggles, at sumunod ang Kagawaran ng Filipino. Pagkaraan ay nagbitiw siya sa kanyang tungkulin sanhi ng hindi pagkakaunawaan sa ilang mga tao sa kagawaran.

Higit na kilala bilang isang mandudula, kabilang sa mga dulang kanyang naisulat ay ang It’s April, What Are We Doing Here? (1964), Claudia and Her Mother (1965), May Katwiran ang Katwiran (1972), The Boxes (1972), at The Life in the Slums (1975). Ilan din sa mga piling dula nina William Shakespear, Sophocles, Oscar Wilde, Ibsen, Anton Chekhov, Puccini, at Verdi ang isinalin niya sa Filipino tulad ng Ang Sopranong Kalbo (1987), Ang Halaga ng Pagiging Masigasig (1982), Romeo at Julieta (1981), Caligula (1981), Pangarap sa Isang Gabi ng Gitnang Tag-araw (1980), Hamlet (1979), at marami pang iba.

Bukod dito, sumulat rin si Tinio ng mga iskrip sa pelikula at telebisyon. Kabilang dito ang Milagros (1997), Bayad Puri (1997), Gamitin mo Ako (1985), at Now and Forever (1973). Bilang artista, gumanap din siya sa mga pelikulang The Flor Contemplación Story, A Dangerous Life, at Noli Me Tangere, Mga Bangka sa Tag-araw, at Kadre.

Si Tinio ay ikinasal kay Ella Luansing, isa ring aktor sa teatro, pelikula at telebisyon, at nagkaroon ng dalawang mga anak – sina Antonio at Victoria. Noong Hulyo 7, 1997, binawian ng buhay si Tinio sanhi ng atake sa puso at hindi na nasilayan pa ang parangal sa kanya bilang Pambansang Alagad ng Sining.

II. Ang “Taglish” sa Panulaang Pilipino at Transpormasyon mula Ingles patungong Pilipino

Sa kanyang pananatili sa Iowa, kinilala si Tinio bilang isang mahusay na manunulat sa wikang Ingles. Dito, naisulat niya ang kanyang koleksyon ng mga tula, ang Rage and Ritual, na nanalo ng gawad mula sa Pamantasan ng Pilipinas. Sa panahong ito, naniwala si Tinio na tanging ang wikang Ingles lamang ang makapagpapahiwatig ng mga mensaheng nais niyang maiparating sa kanyang mga gawa. Minsang isang manunulat ang nagpahayag ng kanyang paniniwala sa kahalagahan ng paggamit ng wikang Tagalog sa Malikhaing Pagsulat, tumugon si Tinio sa pamamagitan ng isang artikulong inilathala sa pahayagang pang-iskolar ng Araling Pilipino. Ang artikulong ito ay naglalaman ng mga halimbawang tula na isinalin niya mula sa Ingles, sa layong patunayan na hindi kaya ng wikang Tagalog na tapatan ng salin ang orihinal na Ingles.

Nagbalik ng Pilipinas si Tinio pagkaraang makatapos ng Pantas ng Pinong Sining sa Malikhaing Pagsulat sa Iowa noong 1958. Sa parehong taon, isinulat ni Tinio ang kanyang “Valediction sa Hillcrest,” isang tulang isinulat gamit ang Taglish. Sa tulang ito, makikita ang pagkaipit ng persona sa pagitan ng pagnanais na manatili sa Iowa at sa pangangailangang bumalik sa sariling bayan. Matatagpuan ang marahil ay simbolo ng “identity crisis” na naranasan ng makata.[1]

Valediction sa Hillcrest
(Iowa City, 1958)
Pagkacollect ng Railway Express sa aking things
(Deretso na iyon sa barko while I take the plane),
Inakyat kong muli ang N-311, at dahil dead of winter,
Nakatopcoat at galoshes akong
Nagright-turn sa N wing ng mahabang dilim
(Tunnel yatang aabot hanggang Tundo).
KInapa ko ang switch sa hall.
Sa isang pitik, nagshrink ang imaginary tunnel,
Nagparang ataol.
Or catacomb.
                Strangely absolute ang impression
Ng hilera ng mga pintong nagpuprusisyon:
Individual identification, parang mummy cases,
De-nameplate, de-numero, de-hometown address.
Antiseptic ang atmosphere, streamlined yet.
Kung hindi catacomb, at least
E filing cabinet.
Filing, hindi naman deaths, ha,
Remebrances, oo. Yung medyo malapot
Dahil, alam mo na, I’m quittuing the place
After two and a half years.
                                                After two and a half years,
Di man nagkatyempong mag-ugat, ika nga,
Siyempre’y naging attached, parang morning glory’ng
Mahirap mapaknit sa alambreng trellis.
At pagkabukas ko sa kwarto,
Hubo’t hubad na ang mattresses,
Wala nang kutson sa easy chair,
Mga drawer ng bureau’y nakanganga,
Sabay-sabay mag-ooration,
Nagkahiyaan, nabara.
Of course, tuloy ang radiator sa paggaralgal:
Nasa New York na si Bob and the two Allans,
Yung mga quarterbacks across the hall
Pihadong panay ang display sa Des Moines.
Don and Constance aren’t coming back at all.
Gusto ko nang magpaalam –
                                                to whom?
The drapes? the washbowl? sa double-decker
Na pinaikot-ikot namin ni Kandaswamy
To create space, hopeless, talagang imposible.
Of course, tuloy ang radiator sa paglagutok.
(And the stone silence.
                                nakakaiyak kung sumagot.)
Bueno, let’s get it over with.
It’s a long walk to the depot.
Tama na ang sophistication-sophistication.
Sa steep incline, pababa sa highway
Where all things level, sabi nga,
There’s a flurry, ang gentle-gentle.
Pagwhoosh-whoosh ng paa ko,
The snow melts right under:
Nagtutubig parang asukal,
Humuhulas,
                nagsesemental.

Si Rolando Tinio ang natatanging imbentor ng “Taglish” – ang paggamit ng magkahalong salitang Tagalog at Ingles – sa panulaang Pilipino. Marami sa kanyang mga tula na Taglish ay matatagpuan sa isa sa kanyang mga libro ng mga tula, ang “Sitsit sa Kuliglig”. Paglaon, iniwan ni Tinio ang paggamit ng Taglish at nagbalik sa paggamit ng pormal at kolokyal na Pilipino.

Malaking salik sa paggamit ni Tinio ng wikang Tagalog sa kanyang mga tula ang mataas na diwa ng nasyonalismo at ng paghahanap sa sariling aydentidad na umiral sa bansa sa pagsapit ng 1960s. Ang impluwensiya nito ay hindi kataka-takang tumagos sa Pamantasang Ateneo de Manila kung saan nagtuturo si Tinio sa panahong iyon. Ilan sa mga makatang naririto – sina Edgar G. Alegre, Jose F. Lacaba, Bienvenido Lumbera, Edmundo Martinez, S.J., Antonio R. Samson, at Rolando S. Tinio – ay lumikha ng tula sa wikang Tagalog at “sumalungat sa kalakarang Ingles ang wikang pampanitikan ng mga estudyanteng manunulat.”[2]

III. Bagay Poetry sa Panulaang Pilipino

Nang magpasya ang “Heights”, ang magasing pampanitikan ng Ateneo, na ilathala ang mga tulang Tagalog ng mga mga estudyanteng manunulat  sa nasabing pamantasan noong 1960s, pinangalanan ang seksiyong ito na naglalaman ng mga kalipunan ng  mga tulang Tagalog bilang “Bagay Poets”. Si Tinio, kasama ang mga manunulat na kababanggit lamang sa itaas, ay kinilalang kabilang sa grupo ng mga makatang tinawag na “Bagay poets”. Sa ganito nagsimula ang kasalukuyang tinatawag na Kilusang Bagay sa panulaang Pilipino. Bagamat tinawag na Kilusang Bagay, hindi ito isang pormal na kilusan, sa halip ay isa lamang konseptong tumutukoy sa nais mangyari ng mga makatang kabilang sa grupong Bagay poets sa tulang Tagalog:

“Hindi sistema, hindi pormula, hindi rin kilusan. Ang Bagay ay isa lamang konsepto, isang panukala, kung baga, kung ano ang gusto naming mangyari sa tulang Tagalog. Una, gusto naming humulagpos ito sa “luma.” Gusto naming hubarin nito ang gasgas na pananaludtod, ang mga paksaing ibinabad sa emosyonalismo, at ang astang orador na itinatak rito ng tradisyong pabigkas. At ikalawa, gusto rin naming makatakas ito sa “bago.” Gusto naming iwasan nito ang modernistang pagtula ng mga makatang kasali sa grupo na pawang sa Ingles nasanay tumula. Iyon ang pagtulang halos walang pakialam sa mambabasa dahil masalimuot ang paglalaro sa mga salita at sa sintaks ng wikang Ingles, bukod pa sa halos mapaglihim na pagyayaman sa tema. Sa maikling sabi, ang gusto naming ay tulang Tagalog na hinubaran ng nanlilimahid na mga tradisyonal na saplot pero umaayaw naming damitan ng kasuuotang hiniram sa tulang Ingles.”[3]

Sa dekada 70, sapagkat tampok na si Tinio bilang isang mahusay na makata, kasama niyang naitala sa kasaysayan ng panitikan ang Bagay.[4] Ang kanyang apat na kalipunan ng tula – Sitsit sa Kuliglig (1972), Dunong-Dunungan (1975), Kristal na Uniberso (1989), at a Trick of Mirrors (1993) – ay pawang nagpapahiwatig ng kanyang pagiging kabilang sa grupong ito. Sa kanyang Sitsit sa Kuliglig, ang kauna-unahang tulang matatagpuan sa libro ay pinamagatang “Bagay”.

Bagay
Sa harapan mo, nakatirik ang bagay
Sa gitna ng hanging halos gumagalaw.
Nagtitimpi. Sa pagkakahalukipkip
Lalo naming sumisidhi.
Nakatirik parang matang kamamatay.
Nakamulagat ma’y walang natatanaw.
Sinisipat ka nang buong kamangmangan.
Kay hina mong makiramdam!
Walang imik. Ano pa ang masasabi
Sa hanging bingi sa sariling paghuni?
Parang kimi. Bukas ang loob sa hubog
Ng araw na sumsaklob.
At sa iyo (wala nang biruan ito)
Tigas pa ring naghihintay.
Baka raw sakaling kung magkasubuan,
Sukat sinuhin, tuntunin,
Bigyan ng panglan kung maari rin lang.

Sa ilang pang mga akda ni Tinio mapapansin na ang mga paksa ng kanyang mga tula ay hinggil sa mga simpleng bagay o pangkaraning pangyayari sa pang-araw-araw na buhay. Tulad ng iba pang makata na kabilang sa grupong Bagay, mababanaag ang impluwensiya ng eksistensyalismo sa iba pa niyang mga tula.

IV. Pagtalunton sa Landas ng Pakikisangkot

Sa pagpasok ng dekada 1970, humamon sa maraming manunulat ang mataas na antas ng diwang makabayan na lumaganap sa bansa sa pangunguna ng kilusang Pambansa-Demokratiko. Marami sa mg amanunulat ang itinuon ang direksyon ng kanilang mga likha nang sa gayon ay tumugon ang mga ito sa mga isyung kinakaharap ng lipunang Pilipino. Isa si Rolando Tinio sa mga manunulat na lumikha ng mga tula ng pakikisangkot. Ilan sa kanyang mga akdang tula, gaya ng Pangulong Tudling, Koro sa Lansangan at Plaza Miranda, ay naglaman at nagpapakita ng karahasan at pag-aaklas na umiiral sa bansa sa panahong ito. Sa panahong din ito, pormal at kolokyal na Pilipino na ang wikang gamit ng makata sa pagsulat ng kanyang mga tula.

Naging malaki ang papel ni Tinio sa pagpapayaman ng paggamit ng wikang Filipino sa panitikan. Ginamit niya ito hindi lamang sa kanyang mga tula, kundi maging sa paglikha ng kanyang mga gawa sa teatro at iba pang sulatin.

Sumulat si Tinio ng mga sanaysay na tumalakay sa iba’t ibang usapin hinggil sa wika, marami sa mga sanaysay na ito ay matatagpuan sa kanyang librong “A Matter of Language: Where English Fails.”Binigyan niya ng diin ang tungkulin ng isang manunulat sa pagpapayaman sa sariling wika, pagsusulat para sa sariling bayan, at ang paggamit ng panulat upang pagbuklurin ang lahing Pilipino. Nilaman ng marami niyang sulatin ang kahalagahan ng wikang Pilipino sa paglinang ng isipang Pilipino.

Sa kabilang dako, iginigiit kong sa anumang larangang pantao, hindi natin malilinang nang lubusan ang isipang Pilipino sa pamamagitan ng anumang wikang dayuhan. Ang ating wika ang tanging paraan ng pagsusuri at pananaliksik na makapagsisilbi sa atin, sapagkat ito ang makatutuklas ng mga katotohanang nauukol sa atin. Tayo ang dapat na maging hulo at dulo ng ating mga pag-aaral. Walang silbi ang dalubhasang napakagaling sa pag-unawa sa buhay at kalooban ng mga estranghero, ngunit ngangapa-ngapa kapag napaharap sa mga katalagahang Pilipino.[5]

Hindi maitatanggi, ang naging ambag ni Rolando Tinio sa pagtataguyod ng sariling wika ay nagsilbing mahalagang salik sa pagsusulong ng panitikang Pilipinong sumasalamin sa danas at mithiin ng sambayanang Pilipino, gayundin sa pagbubuo ng lipunang Pilipino tungo sa isang lipunang nagsasarili at may ganap na demokrasya.

[1] Isagani Cruz. “Rolando Tinio’s Valediction sa Hillcrest.” http://isaganicruz.wordpress.com/2009/03/07/rolando-tinios-valediction-sa-hillcrest/

[2] Lumbera, Bienvenido. “Ang Pagtulang Bagay: Paghulagpos sa “Luma,” Pagtakas sa “Bago”.

[3] Ibid.

[4] Ibid.

[5] Tinio, Rolando S. “Pilipino para sa mga Intelektwal.”

Setyembre 13, 2013

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s