Ang Wirdong Panaginip

Napanaginipan ko ang isang kaibigan at kasama na malapit nang magdiwang ng kaarawan. Nakita ko ang katawan niya sa loob ng kabaong, nakasuot ng puting bestida at naka-make up. Maraming tao. Nakatayo ako noon at pinagmamasdan ang nakahimlay niyang katawan.

Tapos parang nakita kong gumalaw ng bahagya ang patay. Hindi ko mapagtanto kung totoo o guni-guni lang yun, pero itinaas niya ulit ang kanyang braso at iginalaw ang mga daliri. Nagpahiwatig ng ekspresyon ang kaninang mapayapang mukha na parang naalimpungatan. Iminulat niya ang mga mata. Dali-daling binuksan ng mga tao ang kabaong at hinayaan siyang makabangon.

Sabi niya naririnig daw niya kanina na tumatawag at umiiyak ang kanyang ama. Weird. Ibig sabihin hindi talaga siya namatay? Hindi rin siya yun tulad ng ibang kaso na namatay na tapos biglang nag-function na lang ulit ang katawan at nabuhay ulit?

Hindi ko alam kung bakit katawan niya ang nakita ko sa loob ng kabaong. Hindi ko naman siya masyadong iniisip nitong nakaraan. Medyo napapadalas lang na nagkakasalubong kami sa mga pinupuntuhan kong mga aktibidad nitong mga huling araw, pero hindi nakakausap nang matagal.

Naalala ko, sa panaginip sinabi ko kay Matet, “sabi nila dapat daw talaga hintayin muna ang walong oras bago dalhin sa punerarya ang patay.” Tumango siya bilang pagsang-ayon. At naalala ko, narinig ko na rin ito sa totoong buhay. Nang namatay ang tatay ko noong nakaraang taon, ayoko sanang pumayag na alisin na ang oxygen sa mukha ni papa (inutos ng doktor). Iniisip ko, baka nahihirapan lang siya huminga kaya tumigil siya sa pagsinghot ng hangin. Kapag tinanggal ang oxygen, lalo siyang mahihirapan at talagang matutuluyan.

Sa burol may nakapagbanggit (hindi ko na maalala kung sino), dapat daw kapag ganun, hindi agad dinadala sa punerarya ang bangkay. Hayaan lang muna ito hanggang walong oras dahil may posibilidad na bigla siyang balikan ng malay. Lalo akong nakaramdam ng pagsisisi, sana hindi ako pumayag nang tinanggal nila ang oxygen. Baka hindi pa talaga sana mamamatay si papa noong oras na yun.

Hanggang ngayon naiisip ko pa rin yun. Siguro kung hindi nangyari ang ganito ganyan, kung hindi ginawa ni ganyan ang ganoon noong mismong araw na ‘yon, hindi pa dapat mangyayari yun. Hanggang ngayon ganoon pa rin at hindi nababawasan ang mga panghihinayang at pagsisisi ko.

Pero kung bakit katawan niya ang napanaginipan kong nasa kabaong kagabi, hindi ko talaga alam. Kung nabubuhay pa sina Jacques Lacan at Sigmund Freud baka kaya nilang ma-psychoanalyze yun. Pero siguro hindi na’ko magtataka kung bakit bigla akong nanaginip ng patay, kabaong at burol.

Nitong mga nakaraang araw sunud-sunod ang balita ng pagpanaw ng mga mahuhusay na kasama: sina Ian, Tanya, Ka Douglas, at kahapon lang nalaman ko na wala na rin si Ka Jake. Sobrang nakakalungkot. Kahit na nabasa ko lang kahapon, tumatampok pa rin ngayon at parang naririnig ko pa nga si Nato na nagsasabing: “We lost a lot of good people the past two weeks. Farewell Ka Jake, Ka Douglas, Tania and Ian. It is not just the manner of death. It is always the fact that they served the people to the very end.”

Kung bakit nakaramdam ako ng pagnanais na makapunta agad sa burol ni Ka Jake, hindi ko maipaliwanag. Pakiramdam ko ay obligado akong magpunta, dapat magpunta ako. Nagyaya (o naghatak?) ako ng mga kasama: sina Soleil, Matet, Goldie. Si Peter na dapat ay pupunta ay biglang nag-ala-MIA (missing in action), hindi ko alam kung nakadaan pa siya ng burol o hindi na. Hindi na rin nakasama si Goldie.

Saglit lang ang inilagi ko sa burol. Pinagmasdan namin ang bangkay ni Ka Jake, at tulad ng napansin nina Ramh, Shai at Matet, halatang malaki ang ipinayat nito kumpara sa larawan niyang naka-display doon. Pero gwapo pa rin, matangos ang ilong at walang bakas ng kalungkutan sa kanyang mukha. Kung meron man, siguro hindi sa kanya yun. Pag-aari yun ng mga naiwan na lubos na nalulungkot at nanghihinayang sa pagkawala niya.

Malabo naman sigurong mangyari na biglang magigising at babangon sa kabaong si Ka Jake, ganundin sina Ian, Tanya at Ka Douglas. Pero yung pinanghahawakan nila nung sila ay nabubuhay pa, kailanman hindi yun mamamatay at malilibing kasama ng mga katawan nila. Magpapatuloy yun at aabot sa mas malawak na saklaw, hindi man sa katauhan nila, naririyan naman ang mga aninong nakikita at hindi nakikita para tanganan ang mga ito.

Marami yata akong iniisip nitong mga nakaraang araw. Maraming kailangang gawin, pero pakiramdam ko wala ako masyadong nagagawa, natatali na lang sa kakaisip. Lakad ako nang lakad, kung saan-saan. Pero lagi’t lagi sa huli, dun ako bumabalik kung saan ako nanggaling. Sa boarding house, sa UP, sa mga taong nakasama ko mula nang ipanganak ako sa pangalawang pagkakataon.

Marami na ang nakakalimutan ko, at marami rin akong nalaktawan nang hindi namamalayan. Kaya siguro dun ako ibinabalik ng mga panaginip ko. Marami akong kailangan at dapat balikan. Wala namang masama sa paglalakad at pagbabalik. Siguro kailangan ko lang magawa yun sa pinakamabilis na panahon para hindi ako makaramdam ng pagkapagod.

Enero 29, 2009

Pulang Rosas

ni Jonna Baldres
(August 3, 2006)

“Yez madz c karen natin menn… hagard d ba..”

Para akong natigilan nang nabasa ko ang kumpirmasyong ito. Ito ang isinagot sa akin ng isang kaibigan noong isang araw nang tanungin ko kung si Karen Empeno nga na dinukot ng mga militar sa Hagonoy sa ilalim ng yunit ni Jovito Palparan ay si Karen na kaibigan namin. Hindi ko kasi alam ang apelyido n’ya bagamat may ilang buwan din kaming nagkasama sa unibersidad. Sa paggampan naman kasi ng mga gawain, wala namang pinipiling pangalan ang pakikisama. Faceless and nameless tribes, ika nga.

Ilang araw bago sumapit ang SONA noong ika-24 ng Hulyo nang mabasa ko sa isang kinabibilangang email list ang liham para kay Nanay Concepcion na naglalarawan kay Karen. Noon lamang sumagi sa isip ko na maaaring s’ya nga ang Karen na kilala ko. Lalu pang tumindi ang hinala ko nang makita ko nito lang nakaraang linggo ang may kalumaang larawan ni Karen (na may background na Banaue Rice Terraces) sa friendster profile ng isang kaibigan at ang caption sa ibaba nito ay nagsasabing “Thesis na lamang ang kulang ni Karen upang makapagtapos ng kursong Sosyolohiya sa UP”. Hindi ako mapakali kaya’t minabuti kong tanungin ang isang kaibigan sa Pilipinas. Tama ang hinala ko. At dahil doon, hindi ako nakatulog nang mahimbing nitong nakaraang dalawang gabi. Iniisip ko pa rin si Karen hanggang ngayon. Naalala ko tuloy ang mga panahon na nagkasama kami.

Sa unang pagkikita, parang matagal na kaming magkakilala. Wala pang isang buwan noon nang dumating ako galing sa anim na buwang pamamalagi rito sa Tate. Dahil bibong bata, si Karen ang unang bumati sa akin. Nasa Vinzons kami noon. Pinapakilala ang mga kandidato ng partidong kinabibilangan namin para sa student council elections kaya’t andun kami bilang mga taga-suporta. Hindi ko pa s’ya kilala noon at sa palagay ko nga ay noon ko lang din s’ya nakita. Halos sabay lang din yata kaming naging aktibista, pero mas masigasig s’ya kaysa sa akin. Mas marami na s’yang naging karanasan sa pakikibaka lalu’t sa piling ng masa.

“Nakita ko ‘yung pictures n’yo! Astig!” Eto ang unang mga salitang narinig ko mula kay Karen. Feeling close na kaagad s’ya. Kakagaling lang kasi namin noon sa isang exposure trip at may mga litrato kaming iniuwi. Nagulat nga ako nang binati n’ya ako dahil noon ko pa nga lang s’ya nakita. Hindi ko pa alam ang pangalan n’ya pero sa paraan ng pakikipag-usap n’ya sa akin, mukhang kilalang-kilala na n’ya ako. Hindi ko rin inakala noon na isa si Karen sa mga magiging mahalagang instrumento kung bakit patuloy pa rin akong nakikibaka hanggang sa ngayon.

Simula sa unang araw na iyon na nakilala ko s’ya, kinakitaan ko na si Karen ng disiplina bilang isang kasama. Lahat ng tungkulin ay naisasagawa n’ya nang maayos at isa s’ya sa mga taong maagang dumarating sa usapan. O kung hindi man s’ya makarating nang maaga o nasa oras, kaagad s’yang nagpapasabi.

Hindi mo kakikitaan ng anumang bahid ng kalungkutan, lalu’t ng kasamaan, si Karen. Kapag nasa paligid s’ya, laging masaya. Laging positibo ang pagtanaw sa mga bagay. Tama ang nasabi sa liham na inilathala sa Kritika ni Teo Marasigan, “dalisay ang puso” ni Karen. Walang pag-aalinlangan kong sasang-ayunan ito. Dalisay sa pinaka-dalisay pa nga kung meron man.

Masigasig at walang takot na mamulat at magpa-mulat sa mga kapwa n’ya estudyante. Sa katunayan, kahit hindi na ako estudyante ng akademikong paaralan nang mga panahong iyon, isa ako sa mga walang-tigil n’yang ginabayan. Maaaring thesis na nga lang ang kulang ni Karen, ngunit higit pa sa isang graduate ng institusyon na tulad ko ang mga nagawa n’ya upang matulungang maiangat ang masang nagpapa-aral sa kanya. At iyon ay ang makipamuhay at makipaglaban para sa mga karapatan kasama nila. Isang tunay na Iskolar ng Bayan.

Bagamat iilang buwan lamang ang pinagsamahan namin, isa ako sa mga nakasama ni Karen noong mga huling araw bago s’ya tuluyang lumubog sa batayang masa noong nakaraang taon. Umiiyak s’ya, pero masaya. Wari mo’y nagbabalik-tanaw sa komportableng buhay na tatalikuran n’ya, ngunit masaya at walang halong pagsisisi dahil mamumuhay s’yang kapiling ng masang natutuhan na rin n’yang mahalin at paglingkuran. Kinukwento pa nga n’ya kung gaano s’ya ka-selan sa mga bagay at pagkain bago s’ya nagpasyang sumailalim sa proseso ng pagpapanibagong-hubog. Bagay itong lubos na hinangaan ko kay Karen sapagkat bilang nagmula sa uring peti-burgesya, natutuhan n’yang maalpasan ang mga sariling kontradiksyon na marami pa rin sa mga aktibista ang hindi ito magawa.

Naalala ko rin nang nagkukwentuhan kami noong huling gabi na magkasama kami, tinanong n’ya ako kung ano ang pagtingin ko sa kamatayan. Sinabi kong takot akong mamatay. Wala naman yatang hindi. S’ya rin naman daw. Ngunit bagamat lahat naman tayo ay may takot, nagkakaiba-iba pa rin ang paraan ng pagpanaw ayon sa kabuluhan. Naalala kong binanggit n’ya ang mga salitang ito ni Mao Zedong: “Ang mamatay ng alang-alang sa sambayanan ay kasingbigat ng Bundok Tai, samantala ang maglingkod sa pasista at mamatay para sa mga mapagsamantala at mapang-api ay mas magaan pa sa balahibo.” (To die for the people is weightier than Mount Tai, but to work for the fascists and die for the exploiters and oppressors is lighter than a feather.)

Nang muli kaming magkita noong Disyembre – bilang huling pagkikita namin — sa naganap na film showing sa Sunken Garden, hindi pa rin naglaho ang kasiyahan sa mga mata ni Karen habang kinukwento ang mga karanasan sa piling ng mga magsasaka. At batid ko, hanggang sa dukutin s’ya ng militar, kasama ang isa pang estudyante ng UP na si Sherlyn Cadapan at ang magsasakang si G. Manuel Merino, noong gabi ng ika-26 ng Hunyo, hindi n’ya pinagsisisihan ang pagtahak sa landas na madalas ay iniiwasan ng nakararami. At hanggang sa mga huling sandaling iyon na nakita si Karen, alam kong kahit kailan, hindi n’ya pipiliing mamatay sa paraang mas magaan pa sa balahibo.

Bagamat nasa ibang bayan ako, alam kong tulad ko, maraming mga kasamang nasa Pilipinas ang nananangis sa pagkakadukot kay Karen, at sa hindi pagpapalutang rito na mahigit nang isang buwan. Marami ang umiiyak, ngunit marami rin ang umaasa. At hangga’t hindi tumitigil ang pagdami ng mga nagiging biktima ng kalupitan ng naghaharing sistema, sigurado ako, marami rin ang patuloy na lumalaban.

Mahigit pitong daang aktibista na ang pinatay at dinukot sa loob ng anim na taon ni Gloria Macapagal Arroyo, pilit na ipinaliliwanag bilang bahagi raw ng anti-insurgency/anti-teroristang kampanya ng gobyerno. Pero ngayon lang na sa isang malapit na kasama ito nangyari. Isang ordinaryong estudyante. At ang paraan ng pambubusabos na ito ay hindi malayong mangyari sa ibang mga ordinaryong mamamayan at kabataan ng bansa. Hindi malayong mangyari sa akin. O sa inyo na nakakabasa nito. Walang pinipili ang kalaban, mapanatili lamang ang sarili sa puwesto at kapangyarihan.

Kaya nga’t wala ring dapat na pinangingilagan ang pakikipaglaban. Sa bawat panahon, may pakikipagtunggali. At hindi ito natatapos sa pagkawala ng ilang mga kasama. Sa halip, mas lalo pa itong umiigting. At hangga’t hindi nakakamtan ang inaasam na tunay na kalayaan, tulad ng pinili ni Karen, ni Sherlyn at ng daang-daang aktibistang nakikipaglaban, wala nang iba pang landas tungo sa pagkakamit nito — hindi paatras, hindi patalikod — kundi pasulong.

*Para kay Karen at sa iba pang biktima ng karahasan ng uring mapagsamantala, marami kaming kasama ninyo. Laban kung laban.

**At oo, kahit wala ako sa sariling bayan, walang panahong sinasayang. Tuloy ang laban, mapadpad man kahit saan.

***PATALSIKIN SI GLORIA. ‘Yun lang.

Madame President, does this young woman look anything like terrorist to you? Terrorized ka na bang mapatalsik ka sa puwesto kaya’t pati si Karen, pinadukot mo? HOW UBERLY PATHETIC! Grabe!

Thank you message from Melissa Roxas

Dearest Friends,

The recent birth of my niece reminds me that life is something more than just presence, it is the earth rising inside of you, the earth that has been there since the beginning, but taking a different form.

I started to think about all the other babies I had seen as a community health worker in the Philippines before my niece was born. The marking of before and after, beginnings and endings. I remember their mothers taking them in for health screenings and basic check ups. Infants who went untreated for days with a fever, the softness in their eyes gives way to a hardness, their skin was tight from dehydration, they were so tiny, their hand in mine was as little as my thumbnail. I remember how much I wanted them to get better and be alive. With so many babies, children and families that I’ve met, I realized that the disease they had was more than an epidemic of typhoid fever, cholera, or malaria, it was the disease of poverty and oppression.

When I started to work more with particular issues of human rights violations I also met different babies, babies and children who had lost their mothers and fathers to a different death. A horrible and preventable death that takes the life not only of its victim, but robs the whole family and the world of their presence, all because they advocated and fought for a better world where their children have genuine freedom, a just peace, and true democracy.

Each day I was with the community, I learned how precious a birth can be, how to appreciate life, and I slowly began to understand what they meant when they whispered me their names and told their stories. There are no deaths that are forgotten, no fathers, no mothers, no sisters and brothers, aunts, uncles, or cousins that are forgotten. They live in the births of new babies each day.

When my own experience of abduction and torture ended and I was reunited with my family it was not a second birth for me, I realized that it is a continuing journey for the search for truth and justice. Repressive governments and military use torture as a form of control, to instill fear in people in debilitating ways, so they stay quiet and lose their light inside. But I realized no amount of pain or suffering or fear can stop that earth in me to keep rising. Instead it gave birth to new births. My experience has convinced me even more of the value of freedom and justice and the importance of fighting for and upholding the principles of human rights and human dignity.

Me being able to write this right now is testimony of how your collective love, support, prayers, and action is helping me and others like me through this experience. I know that your support is also part of a larger movement to create change towards a world free of poverty and oppression. Thank you to friends and family, family and friends of other desaparecidos, progressive people’s organizations, human rights groups, lawyers, civil rights advocates, church people’s organizations, concerned individuals, fellow poets and artists, and all believers in human rights and justice.

There are many more desaparecidos, more abductions, torture and extra-judicial killings going on in the Philippines and around the world. Let the new birth come where there is an end to all of the killings, abductions, and torture. Let the noise come from all directions—they are no longer whispers but shouts for justice.

Love,
Melissa Roxas

originally posted at http://kiwizzo.wordpress.com/

Back to School Blues: Rising Prices, Troubled Mothers

Nanay Caring, 30, wakes up at five in the morning everyday to prepare her goods. For 14 years now, she has been selling school supplies at Divisoria, where thousands of people come in search of the lowest prices.

This summer, however, sales have not been quite good. And as the country continues to suffer from the global economic crisis, Nanay Caring, like many other Filipino mothers are faced with huge financial troubles – especially with the new school year approaching.

Rates up
Even those who troop to Divisoria cannot escape the reality of rising prices. According to Nay Caring, price of school staples such as pad papers, notebooks and coloring materials have all gone up, creating a dilemma for vendors who want to earn some profit, but do not want to drive away the already few buyers.

She adds, some are even complaining that her prices are now almost similar to those in the popular bookstores in malls. But Nay Caring has no choice. From where she acquires the stocks, rates are also increasing each year.

Ironic
At this point, Nay Caring smiles as she shares an ironic fact. She sells school supplies, but for her six-year old son who’s entering Preparatory school this June, she has prepared the cheapest, admittedly low-quality set.

Her fellow vendor, Nay Gladys, lets her son and daughter share some materials, like eraser, ruler, crayons and glue. Nay Gladys sold shoes and bags for two years, but moved into school supplies because of the less amount of capital needed.

Making ends meet
Nay Caring and Nay Gladys are just two of the millions of Filipino mothers struggling to make ends meet and contribute to the family income. Nay Caring’s husband is a factory worker in Malabon, while Nay Gladys’s husband is a tricycle driver.

With no prospects of a wage increase, or of financial aid from the government amid the grave financial crisis, it is a bleak future awaits their families, and of almost 90 million Filipinos as well.

www.ctuhr.org

Minsan, Eraserheads

Medyo naka-get over na ako sa naging huling reunion concert nila. Pero sa artikulong ito ni Kenneth Roland A. Guda, hindi pa. Atsaka dun sa moment na kinanta nila yun Minsan pati Ang Huling El Bimbo (sayang yung piano. Tsk tsk..).

Ang larawan ay nagmula sa blog ni Jamael Jacob.

Napanaginipan ko sila noong nakaraang linggo. Hindi ko alam kung bakit. Sa panaginip, pumasok ako sa isang lumang bahay na gawa sa kahoy. Kulay orange ang ilaw. Nadatnan ko sa unang palapag si Ely Buendia. Sa ikalawa, si Buddy Zabala. Sa panghuling palapag, nakatanguan si Raimund Marasigan. Hindi ko maintindihan – hindi naman ako excited sa papalapit noong konsiyerto nila. Hindi ko naisip na manood. Pero nasa panaginip ko sila – maliban na lamang kay Marcus Adoro, ewan ko kung bakit – na ibig sabihi’y nasa laylayan ng kamalayan ko ang Eraserheads.

Basahin ang buong artikulo: Minsan, Eraserheads

Oo, dun ulit galing ang larawan, sa blog ni Jamael Jacob.

Minsan

Minsan sa may kalayaan
Tayo nagkatagpuan.
May mga sariling gimik
At kanya-kanyang hangad sa buhay.

Sa ilalim ng iisang bubong,
Mga sikretong ibinubulong.
Kahit na anong mangyari,
Kahit na saan ka man patungo.

Ngunit ngayon,
Kay bilis maglaho ng kahapon
Sana’y huwag kalimutan
Ang ating mga pinagsamahan.

At kung sakaling gipitin ay
Laging iisipin na
Minsan tayo ay naging tunay na
Magkaibigan.

Minsan ay parang wala nang bukas
Sa buhay natin.
Inuman hanggang sa magdamag
Na para bang tayo’y mauubusan.

Sa ilalim ng bilog na buwan
Mga tiyan nati’y walang laman.
Ngunit kahit na walang pera
Ang bawat gabi’y anong saya.

Minsan ay hindi mo na alam ang nangyayari,
Kahit na anong gawin
Lahat ng bagay ay merong hangganan.

Dahil ngayon,
Tayo ay nilimot ng kahapon.
Di na mapipilitang buhayin
Ang ating pinagsamahan.

Ngunit kung sakaling mapadaan,
Baka ikaw ay aking tawagan
Dahil minsan tayo ay naging tunay na
Magkaibigan.

Gatas at Pandesal

Ito ang pinapangarap kong eksena sa umaga o madaling araw. May mainit na tubig. Sa mesa ay naroroon ang mga sangkap sa panimpla: kape, gatas, tsokolate, asukal, etc. Sa tabi nito ay ang mainit na pandesal na kakaluto lamang mula sa bakery.

Dahil umaga pa, tulog pa ang aking mga kapatid. Pero ang aking ina na sa madaling araw din nagigising upang maghanda sa pagpasok sa opisina ay naghahanda na ng kanyang panligo. Ang aking ama, minsan ay bumabangon na rin para mag-banyo, tapos uupo rin sa harap ng lamesa, magtitimpla ng kape (o gatas na ata ang iniinom niya), at susubo ng pandesal. Mag-uusap kami, o kaya naman ay magbabasa siya ng dyaryo (kung meron man).

Mapayapa ang umaga. Siguradong sa pag-alis ko ng bahay patungo sa mekanikal na mundo – at tila ba hiwalay ang binabanggit kong tahanan sa mundo – ay magaan ang aking pakiramdam. Maya-maya lang ay magigising na ang aking mga kapatid, mag-aalmusal at kanya-kanya nang puntahan sa mga kaibigan, o kaya naman ay sabay-sabay na manunuod ng tv. Ang aking ama, siguro ay hinihimas na ang kanyang mga manok, tapos ay bibisitahin ng kanyang mga katropa. Ang aking ina ay nasa sulok na ng kanilang opisina at nagtatrabaho. At ako, marahil sakay na ako ng sasakyan, at hihintayin na lamang ang paglipas ng oras hanggang makarating sa pinagtatrabahuang gusali.

Pero hindi ganun kapayapa ang riyalidad. Marahil sa mas maraming tahanan ay iba ang eksena: Wala ni bakas ng tinapay sa mesa. Ang ama o anak ay nagkukumahog na sa pagpasok, iniiwasang mahuli sa trabaho dahil tiyak na malaki ang makakaltas sa kanyang sweldo. Ang ina ay maiiwan sa bahay, marahil nag-iisip kung paano ang gagawin para madagdagan ang pang-araw-araw na kita ng pamilya, o kaya naman ay para mas lalong makatipid.

At ito ang riyalidad na tatambad sa akin tuwing umaga habang nasa sasakyan, tanaw sa bintana ang magulo at maingay na mundo: mga taong nakaabang sa terminal at naghihintay ng masasakyan, mga vendor na naghihintay ng customer sa kalsada, mga humaharurot na sasakyan sa lansangan, maiitim na usok mula sa mga nangangalit na tambutso, at kung anu-ano pa. Marahil tulad ko, ganun din ang eksena na pinapangarap nila sa araw-araw, mapayapang buhay na magsisimula sa gatas at pandesal tuwing umaga.